AfyonNews

Bir Ahşap Klasiği: Afyon Ulu Camii

Buradan Ulu Camiye doğru yürüdük, dışarıdan taş yapı gibi gözüken caminin içine girince bir şaşkınlık yaşadık. İnanılmaz güzellikle ahşap direkli, tavanı tamamen ahşap bir cami ile karşılaştık. …
Ercan KAPTANOĞLU

Bir Ahşap Klasiği: Afyon Ulu Camii

Ercan KAPTANOĞLU

Geleceği Önemseyenler Derneği

(GÖNDER) İnternet Sitesi

Afyonkarahisar ilimize, hepimizin yolu düşmüştür. Güney illerine seyahatlerimizde mola verip dinlenmiş ve yolumuza devam etmişizdir.

Toplantı dolayısıyla Afyonkarahisar’a son gelişimde Afyonlu arkadaşım sana şehri gezdireyim deyince tabi ki dedim.

Önce Afyonun bahçeli evleri ile çevrili kenar mahallelerini, Orman İşletme Müdürlüğünce yapılan Afyon Kent Ormanı, Belediye Başkanlığınca yapılan park ve dinlenme yerlerini gezdik. Afyon sırtlarından kale ve eski şehrin resimlerini çektik.

Eski şehre doğru indik, bir kısmı restore edilmiş ahşap evler ve camiler gördük. Günlerden Cuma idi ve yürüyerek eski çarşı içini dolaşmaya başladık.

Cuma namazımızı Mevlevi Camiinde kıldık. Afyonkarahisar Mevlevihane’sinin Mevlevîlik töresinde Konya’dan sonra ikinci sırayı aldığını burada öğrendik.

Buradan Ulu Camiye doğru yürüdük, dışarıdan taş yapı gibi gözüken caminin içine girince bir şaşkınlık yaşadık. İnanılmaz güzellikle ahşap direkli, tavanı tamamen ahşap bir cami ile karşılaştık.

Kapı girişinde yazılı bilgileri okuduk. Ahşaba olan sevgimizden dolayı bu bilgiler bizim için yeterli olmadı ve sanal dünyadan araştırmalar yaptık.

En detaylı ve güzel bilgiyi Sayın Cevat AKKAYA’ nın Diyanet Dergisinin 237. Sayısında yazdığı makalede buldum. Bundan sonrasını Cevat beyin anlatımına bırakıyorum.

Karahisar Eteğinde Ahşabın Sukuneti: Afyon Ulucami

Yolunuz Afyonkarahisar’a düşerse, sizi pek çok cami kendine doğru çekecektir. Gerek şehir merkezindeki cami ve mes­citler gerekse her biri tek başına millî medeniyeti temsil etme kabiliyetine haiz ilçe ve kasabalardaki İslam ibadetgâhları, sizi birer mıknatıs gibi tutup alıkoymaya çalışacaktır. Karahisari Camiler…

Hemen belirtelim, Selçuklulardan günümüze kadar, Afyonkarahisar da o kadar cami ve mescit yapılmıştır ki, biz hangi bi­ri sinin ismini buraya kaydedeceğimizi şaşırmış, işi biraz da ko­laycılığa vererek, bir makaleye atıf yapmayı hüner kabul etmi­şizdir. Bunlardan birisi Yusuf Ilgar ve Mustafa Karazeybek ta­rafından kaleme alınmış olan “Afyonkarahisar’da Cami ve Mescitler” adlı çalışma olup, bu kaynakta cami ve mescitler yüzyıllara ve bulundukları yerlere göre tasnif edilmiş, özellikle­ri tek tek sıralanmıştır. Bunlar arasında bugün ayakta olma­yanlara da yer verilmiş, bunların hangi sebeplerle yok olduğu belirlenmeye çalışılmıştır.

Bugün Selçuklu, Anadolu Beylikleri ve Osmanlı dönemlerin­den camileri bünyesinde taşımakta olan Afyon’dan, bu yazı­mızda Beylikler Dönemi’nin en önemli eserleri kabul edilen ve mimari zenginliği ile dikkatleri üzerine çeken Ulu Cami üzerin­de duracağız. (Kaynak olarak Cevat Akkanat’ ın yazısından istifade edilmiştir)

Hoca Bey Camii Yahut Cami-i Kebîr…

Afyonkarahisar’da Selçuklulardan günümüze intikal eden na­dir eserlerden birisi olan Ulu Cami, 19. yüzyıla kadar Hoca Bey Camii olarak bilinmiş, bu yüzyıldan sonra ise Cami-i Ke­bir (Ulu Cami) olarak anılmaya başlanmıştır. Yapı, 40 ahşap di­rek üzerine oturtulmuş olması sebebiyle “Kırk Direkli Camii” olarak da anılmaktadır.

Ulu Camii, Afyon’un en eski yerleşim birimlerinden olan Hıdırlık Tepesi ile 226 m. yüksekliğindeki Afyon Kalesi’nin arasındaki derin vadiye (Kale’nin güneybatı eteğine) inşa edilmiş olup, bugün kendi adıyla anılan (Cami-i Kebir) caddededir.

İnşa kitabesine sahip olmamasına rağmen, Af­yon Ulu Camii’nin yapılışı ve gelişimi ilgili bilgile­ri bünyesinde bulunan kitabelerden öğrenebili­yoruz. Bunlar arasında, mihrap ve minberdeki ki tabelerle, batı kapısındaki mermer yazıtlar yer almaktadır.

Caminin doğu kapısındaki iki mermer yazıta göre, Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahrettin Ali’ nin oğlu Afyon Sancakbeyi Nusreddin Hasan tara­fından 1272-1277 yıllarında Mimar Emir Hacı Beye yaptırılmıştır.

Afyon’un en büyük camilerinden birisi olan yapı 1033 m 2 üzerine kurulmuştur. Büyüklüğü sebe­biyle bir dönem cuma camii olarak kullanılmış olan yapının duvarları dıştan moloz taştan olup üç sıra kesme taş hatıllarla cephe üç bölüme ayrılmıştır. Taşların araları Horasan harcı ise derzlenmiştir. Üstte, saçak altlarına ise toplam 24 (biri kırılmış) çörten (taştan yağmur oluğu) yerleştirilmiştir. Ağaç direkli camilerin ilki… Afyon Ulu Cami, Anadolu Selçukluları dönemini temsil eden Ankara Arslanhane Camii (1289-1290) ve Beyşehir Eşrefoğlu Camii (1297) ile birlikte, ağaç direkli camiler grubunu oluşturarak, Anadolu’daki Ulu Cami tipleri ara­sında ayrı bir yer edinirler. Beyşehir Eşrefoğlu Camii’ni dergimizde ele almıştık. Bu ahşap ca­milere Sivrihisar Ulu Camii (1275), Ayaş Ulucami’ ni (i3.yy) ve Kastamonu Kasaba Köyü Ca­mii’ ni de ilave edebiliriz. Fakat Afyon Ulu Camii, bu tarz camilerin Anadolu’daki ilk örneği kabul edilmektedir.

13. yüzyıl Selçuklu dönemi ağaç işçiliğinin güzel örneklerinden birisi olarak görülen Ulu Cami, çarpık dikdörtgen planlı ve beş sıralı kırk ahşap sütunla taşman ahşap kirişli düz örtü üzerine toprak damlı olarak yapılmıştır. Caminin toprak damı, Cumhuriyet devrindeki onarımlar sırasın­da değiştirilmiştir. Bugün cami üst örtüsü çinko çatı ile kaplıdır.

Caminin içine doğu, batı ve kuzey cephelerdeki üç kapıdan girilebilmektedir. Bunlardan doğu­daki kapı cami zemininden aşağıda olup, bu kot farkı üç basamaklı bir merdivenle telafi edilmek­tedir. Bunun tersine batıdaki kapı zeminden hayli yüksekte olup, harim zeminine ulaşmak için 10 basamaklı bir merdivenden inmeniz ge­rekir. Batı kapısındaki bu yükseklik kot farkından değil, dış cephedeki merdiven sisteminden kay­naklanmaktadır.

Ana mekân, iri mukarnas başlıklı ahşap ayaklar­la kıble duvarına dikey 9 sahna (nef’e) bölün­müştür. Böylece insana sükûnet veren rahat bir mekân etkisi uyandırılmıştır. Cami ye büyük bir manevi hava kazandıran kırk ahşap sütunun ta­mamı birbirinden farklı başlıklarla tamamlan­maktadır. Bu mukarnas başlıkların biri diğerine benzemeden güzel motiflerle işlenmiştir. Ana mekândaki mukarnas başlıklı bu ağaç sütunlar 5.10 m. boyundadır. Sütunlar vasıtasıyla oluşan neflerden ortadaki nef 5.10 m. genişliği ile di­ğerlerine göre daha geniş olup, bu yönüyle sü­tunlar arası normal açıklık kabul edilen 3.70 m/yi aşmıştır.

Cami in iç mekânı farklı yönlerde (hatta birisi mihrabın üstünde) toplam yirmi üç pençe re ile aydınlatılmaktadır. Bu pencereler farklı özellikler gösterir. Kimisi yuvarlak veya sivri kemerli, kimi­si köşeli olan pencereler, yapının birkaç tamir gördüğüne işaret eder. Taş mihrap, ahşap minber… Ulu Camii’nin sıcak atmosferinde mukarnas nişli sade taş mihrap ile geometri k geçmelerle süs­lü ağaç minber önemli pay sahibidir. Cami in altı sıra mukarnas nişli mihrab1 kesme beyaz kireçtaşından yapılmıştır. Mihrabın tarihi camiyle aynı olup Selçuklu taş işçiliğinin sadeliğini yansıtmakta iken, bugün modern yağlı boya nakışlarıyla çirkinleştirilmiştir. Mihrap nişinin al­nında ve üç tarafında iki kitabe bulunmaktadır.

Mihrap alnındaki kitabede İhlâs suresi yazılıdır. Nişin üç tarafını çevreleyen geniş bordür kitabe kuşağına ise nesih yazıyla Ayet-el Kürsi kayde­dilmiştir. Bu kitabe kuşağında ayrıca, “Büyük Serhat zamanında fakir köle Sivastos’un oğlu Ali Bey, Mahmud7 un oğlu Hacı Murat” isimleri okunmaktadır. Aynı kitabede yazı ustalarının im­zası niteliğinde de işaretler bulunmaktadır. Bü­tün bunlardan, mihrabın Selçuklu Sultanı II. İz­zettin Keykavus tarafından yaptırıldığı, Ulu Ca­mii nakışlarının ise Nakkaş Mahmud oğlu Hacı Murat tarafından yapıldığı düşünülmektedir. Hattat ve nakkaş Hacı Murat, caminin tavanı, di­rek başlıkları ve kiriş bedenlerindeki çiçek motif­lerini de işlemiş, aynı zamanda ayetler ile Esmâ- ül-Hüsnâ yazılarını yazmıştır. Mihrapla ilgili dile getireceğimiz son husus, ca­miin kuzeydeki kapısı batı duvarına doğru kaydı­rıldığından, kıble duvarının ortasındaki mihrap, giriş ekseni üstünde değildir. Kıble duvarına bitişik olan ve mihrabın sağında yer alan ahşap minber Selçuklu ağaç işçiliğinin en güzel örnekleri arasında olup, geometrik bezemeler, üçgen panolar ve geçmeler dikkati çekmektedir. Minber kapısı üzerinde ki küçük bir kitabede de: ” Büyük ve zirler Sülalesinden bü­yük devlet adamı Nusratu’d Devle ve’d Din Ah­met. Allah onun yardımcılarını aziz kılsın. Salta­natı zamanında 742 senesi Muharreminde bu cemaati toplayan mescidin imarına Allah Teâlâ’nın rahmetine muhtaç kulu merhum Muzafferuddin oğlu Mugisiddin Emir İsa muvaffak oldu” yazılıdır. Bu kayıt, camiin 1341’deki onarımıyla ilgili malumatı ihtiva etmektedir.

Orijinalliğini koruyan minber kapısı, Selçuklu tar­zı oymalı, iki kanatlıdır. Bunun üzerinde ki kitabe­de ise bazı ayetler bulunmakta, ayrıca “Amele Emir Hac el Neccar 671 Rebiülevvel (1272)” şeklinde, camiin ve mihrabın ilk yapılışını da bel­li eden açık bir tarih yer almaktadır. Buna göre, camiin ve ağaç işlemelerin ustası, Dülger ( Neccar) Emir Hacı Beydir.

Camiin en zengin süslemelerini, geometrik geç­meler şeklinde bir arada toplayan minber, bu­gün yağlıboya ile sıvanmış olmakla beraber, Sel­çuklu ağaç işçiliğinin güzel örnekleri arasında yer alır.

Süsleme unsurları…

Afyon Ulu Camii ‘nin ahşap sütunlarının mukarnas başlıkları, ahşap tavan ve tavan kirişlerinin kaplamaları, çok renkli kalem işleriyle süslüdür. Bunlardan sütun başlıkları, sarkıt ve baklava di­limlidir. Boyalı nakışlara sahip sütun başlıkların­da, mukarnasların her birinin içine birer çiçek motifi yerleştirilmiştir. Fakat bugün ahşap sütun başlıklarından çok azında söz konusu nakışlar mevcuttur. Başlıklar üzerine konan ahşap atkıla­rın yan yüzeyleri renkli motiflerle işlenmiş ise de bugün bu motifleri görmek çok zordur. Bu süs­lemelerin çoğu harap olmuş, mukarnas başlıklar ve tavan kaplamalarını süsleyen kalem işlerin­den sadece bazı izler kalmıştır. Camiin tavanında ve kadınlar mahfilinin üst kıs­mında nakışlar, konsol kıvrımları arasında ise yer ye r süslemeler bulunmaktadır. Bu süslemelerde mavi, lacivert, kırmızı renkler kullanılmıştır. Bitkisel motiflerde ise mavi, yeşil, san, kırmızı ve kahverenginin değişik tonları kullanılmıştır. Mo­tifler bitkisel ve geometrik olup, zaman zaman rumi ve palmetlere de rastlanmaktadır.

Minare…

Ulu Cami minaresi 15. Yy’da Yıldırım Bâyezid devrinde yapılmıştır. Kuzeybatı kısmında yer alan ve birkaç yapı tekniği kullanılarak yapılmış olan bu minare orijinalliğini korumaktadır. Üçgenli bir pabucu ve dörtgen prizmal bir kaidenin üstüne bindirilen almaşık duvarlı sekizgen ikinci bir ka­idesi bulunan bu minare, şerefe yüksekliğine ka­dar açık yeşil sırlı tuğladan baklava motifleriyle bezenmiştir. Minarenin 76 basamakla çıkılan şe­refesi ise dört sıra kirpi burnu üzerine oturtulmuş korkuluklarla tamamlanmıştır. Ulu Cami minaresinin kaidesi yanma Osmanlı dö­neminde bir de çeşme eklendiğini belirtelim. “Anadolu Selçuklularından Erken Osmanlı Döne­mine Minare Biçimindeki Gelişmeler” başlıklı ma­kalesinde Afyon Ulu Cami minaresi inşa dönemi hakkında yapılan farklı yaklaşımlara temas eden Ali Osman Uysal, hem kullanılan malzemesi ve pabuç biçimi, hem de üzerindeki sırlı tuğlalarıyla, bu minarenin kesin olarak 14. yy .dan önceki bir tarihe mâl edilemeyeceğini kaydeder. Onarımlar…

Afyon Ulu Cami’ nin ilk büyük onarımı 1341 yılın­da Muzafferüddinoğlu Emir Abdullah Bey tarafın­dan yaptırılmış ve doğu cephesindeki kapı üzeri­ne bir kitabe konulmuştur. Yukarıda da temas ettiğimiz gibi, bu kitabede onanma ait bilgiler bu­lunmaktadır.

Cami bunun dışında 1765, 1851, 1950, 1969, 1978,1983, 1984, 2006 yıllarında bakım ve ona­rımdan geçirilmiştir. Söylendiğine göre, 2006’da- ki onarım sırasında müezzin mahfili ile kuzey giri­şi arasındaki korkuluklarla çevrili bölümde 3 tane mezar çıkmış, yeri belli olsun diye bu şekilde bir tespite gidilmiştir.

Bakım ve onarımlarında genel olarak en eski şek­li korunan camiin çürüyen kimi ahşap unsurları değiştirilmiştir. Niyet ve nihayet…

Evliya Çelebi, 1671-1672’de Afyonkarahisar’a gelmiş, “Evsaf-ı kal’a-i sengbâr şehr-i Afyon Karahisar”ı anlatmış. Biz ise, yapılışından 738 sene sonra, Afyon Ulu Camii’ni ziyaret etme saadetine mazhar olduk. 2010 yılında bir Haziran öğlesinde güzel bir niyetine Ulu Cami’nin manevi ikliminde ikame ettiğimiz salâtı müteakip işbu yazıyı inşad ettik. Rabbim, hayırlara vesile kılsın…

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

AfyonNews.Com 2019 Afyonkarahisar | Kültür | Sanat | Folklor | Yemek | Tarih | Edebiyat | Söyleşi | Anı | Makale | Köşe Yazısı | Özel